Historia polskiego żużla nie zaczęła się od wielkich stadionów, telewizyjnych transmisji i tłumów kibiców wypełniających współczesne areny. Jej fundamenty tworzyli ludzie, którzy ścigali się w czasach, gdy speedway dopiero raczkował, motocykle często zawodziły, a zawodnicy bardziej niż o sławę walczyli o samo przetrwanie na torze. Jednym z tych pionierów był Jan Krysta, zawodnik z Bielska-Białej, który zapisał się na kartach historii jako jeden z pierwszych medalistów Indywidualnych Mistrzostw Polski oraz reprezentant kraju w pierwszych oficjalnych meczach międzynarodowych.

Choć dziś jego nazwisko zna głównie wąskie grono historyków speedwaya i pasjonatów przedwojennego żużla, jego wkład w rozwój tej dyscypliny pozostaje niepodważalny.

Żużlowiec z Bielska, który przecierał szlaki

Jan Krysta urodził się 25 maja 1912 roku w Bielsku-Białej. Był jednym z zawodników, którzy tworzyli podwaliny polskiego żużla jeszcze przed wybuchem II wojny światowej. Reprezentował KM Bielsko, jeden z klubów uczestniczących w pierwszych organizowanych zawodach speedwayowych na ziemiach polskich.

Były to czasy zupełnie inne niż dziś. Żużel dopiero zdobywał popularność. Tory często przypominały bardziej prowizoryczne obiekty niż profesjonalne stadiony, motocykle wymagały ciągłych napraw, a zawodnicy musieli być jednocześnie mechanikami, logistykami i sportowcami.

Krysta należał do tych, którzy szybko wyróżnili się talentem i odwagą.

Największy sukces – brązowy medal Indywidualnych Mistrzostw Polski

Najważniejszym sportowym osiągnięciem Jana Krysty był brązowy medal Indywidualnych Mistrzostw Polski zdobyty w 1935 roku w Bydgoszczy.

Był to ostatni przedwojenny finał IMP i – jak miało się później okazać – ostatni w jego karierze.

Finał IMP 1935 – Bydgoszcz

Klasyfikacja końcowa:

1. Jan Witkowski (Bydgoszcz)
2. Erwin Geyer (Cieszyn)
3. Jan Krysta (Bielsko)
4. Świderski (Bydgoszcz)
5. Rudolf Breslauer (Katowice)

Zdobycie miejsca na podium w tamtym okresie miało ogromne znaczenie. Polska scena żużlowa dopiero się organizowała, a poziom rywalizacji był niezwykle wymagający. Krysta potwierdził wówczas, że należy do ścisłej krajowej czołówki.

Reprezentant Polski w pierwszym międzypaństwowym meczu

Jeszcze większy historyczny ciężar ma jednak udział Jana Krysty w pierwszym oficjalnym meczu reprezentacji Polski na żużlu.

15 sierpnia 1935 – pierwszy test-mecz biało-czerwonych

Dzień po zakończeniu mistrzostw Polski, również w Bydgoszczy, odbył się pierwszy w historii mecz międzynarodowy polskich żużlowców.

Polska – Austria i Niemcy 6:21

Był to moment symboliczny. W latach 30. Anglicy rywalizowali z Australijczykami, Amerykanie z Nowozelandczykami, a Polska nie chciała pozostawać w tyle.

Barw Polski bronili:

  • Franciszek Kempka (Sosnowiec)
  • Jan Krysta (Bielsko)
  • Jan Bathelt (Bielsko)
  • Józef Docha (Warszawa)
  • Hubert Jung (Rybnik)
  • Alfred Słota (Chorzów)

Rywalami byli:

  • Alfred Rumrich (Niemcy)
  • Leopold Killmeyer (Austria)
  • Hans Mayer (Austria)
  • Gene Tella – pochodzący z Abisynii zawodnik mieszkający w Austrii

Goście dysponowali ogromnym doświadczeniem. Rumrich i Killmeyer startowali w angielskiej lidze – jedynej profesjonalnej lidze żużlowej tamtych czasów. Mayer i Tella należeli do gwiazd słynnej czeskiej Zlatej Prilby.

Polacy byli skazywani na porażkę, ale sam udział w takim spotkaniu miał wymiar historyczny.

Dorobek punktowy reprezentacji Polski

Franciszek Kempka – 4 punkty
Jan Krysta – 2 punkty
Jan Bathelt – 0
Alfred Słota – 0
Hubert Jung – 0
Józef Docha – 0

Jan Krysta był więc jednym z zaledwie dwóch Polaków, którzy zdobyli punkty dla biało-czerwonych. Punktacja wyglądała wówczas następująco: 2-1-0-0.

Kolejne powołanie i pechowy defekt motocykla

Dobra postawa sprawiła, że Krysta został powołany także na drugi mecz reprezentacji.

13 października 1935 – Polska kontra Niemcy

Spotkanie rozegrano w Hajdukach Wielkich (dzisiejszy Chorzów) przy publiczności liczącej niemal 30 tysięcy widzów.

Pierwotnie w składzie Polski mieli znaleźć się:

  • Jan Krysta
  • Jan Bathelt
  • Franciszek Kempka
  • Alfred Słota

Jednak Krysta nie wystąpił.

Powód? Defekt motocykla tuż przed zawodami.

Zastąpił go Rudolf Breslauer, a reprezentacja ponownie musiała uznać wyższość rywali.

Barwy Niemiec reprezentowali:

  • Alfred Rumrich
  • Max Wunder
  • Herbert Drews
  • Hans Krons (rezerwowy)

Największą gwiazdą spotkania był Herbert Drews, który wygrał wszystkie swoje biegi.

Były to jedyne oficjalne międzypaństwowe mecze reprezentacji Polski przed wybuchem II wojny światowej.

Starty także na długim torze

Jan Krysta nie ograniczał się wyłącznie do klasycznego speedwaya. Wiadomo również, że startował na długim torze w Wiedniu, co w tamtych czasach było ogromnym wyróżnieniem.

Długie tory wymagały zupełnie innych umiejętności – większej odwagi, lepszego wyczucia motocykla i wyjątkowej kondycji fizycznej.

To kolejny dowód na wszechstronność zawodnika z Bielska.

Jeden z ludzi, którzy tworzyli historię

Współczesny żużel pełen jest gwiazd, medialnych nazwisk i wielomilionowych budżetów. Jednak bez takich zawodników jak Jan Krysta nie byłoby dzisiejszej dyscypliny.

To właśnie oni przecierali szlaki.

Jeździli na zawodach bez nowoczesnych zabezpieczeń. Walczyli z zawodnikami z krajów, które były od nich o lata świetlne przed Polską pod względem rozwoju speedwaya. Reprezentowali kraj wtedy, gdy sama idea polskiej kadry żużlowej dopiero się rodziła.

Jan Krysta pozostaje jednym z najważniejszych pionierów polskiego żużla – brązowym medalistą IMP, reprezentantem pierwszej kadry narodowej i człowiekiem, który współtworzył fundamenty tej dyscypliny.

Choć dziś jego nazwisko nie pojawia się często w dyskusjach o historii speedwaya, powinno zajmować w niej miejsce wyjątkowe.

Bo zanim byli mistrzowie świata, Grand Prix i Ekstraliga – byli tacy zawodnicy jak Jan Krysta.